08.10.2010
ΑΣ ΒΓΟΥΜΕ ΕΞΩ…

Θα ξεκινήσω αυτό το άρθρο μεταφέροντας μια προσωπική μου εμπειρία . Όταν πριν από αρκετά χρόνια αποφάσισα να φύγω από την Αθήνα και να δουλέψω σε μια επαρχιακή πόλη της κεντρικής Ελλάδας επί μήνες ολόκληρους περιδιάβαινα τους δρόμους της πόλης χωρίς να έχω εντοπίσει ούτε ένα παιδί με ειδικές ανάγκες. Μου έκανε εντύπωση αυτή η παντελής έλλειψη παιδιών με ιδιαιτερότητες στους δρόμους της κοινότητας, ώσπου έπιασα δουλειά στο ίδρυμα της πόλης και συνειδητοποίησα με μεγάλη μου έκπληξη κι απογοήτευση ότι εκεί μέσα είχαν στοιβαχτεί όλες οι ανθρώπινες ψυχές που είχαν την ατυχία να είναι διαφορετικές.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών εκεί ήταν αυτιστικά και δεν θα είχαν ποτέ την ευκαιρία να ζήσουν σαν όλους τους υπόλοιπους στον έξω κόσμο. Η εργασιακή μου οδύσσεια εκεί ήταν σύντομη, αλλά δυνάμωσε τη θέληση και την πίστη μου ότι αυτά τα παιδιά πρέπει να είναι έξω, μαζί με όλους τους υπόλοιπους και να διδάσκονται πώς να ζήσουν και να επιβιώσουν σ' αυτόν τον έτσι κι αλλιώς περίπλοκο κόσμο. Αυτή μου λοιπόν η εμπειρία μου έδειξε το δρόμο στην εκπαίδευση των παιδιών στην κοινότητα κι ευτυχώς η επόμενη μου δουλειά σε μια άλλη επαρχιακή γωνιά της Ελλάδας, την Ζάκυνθο, με τους ανθρώπους του «Μονορόδι», μου έδωσε το ελεύθερο και τα εφόδια να δουλέψω κάτι τόσο σημαντικό όσο τα προγράμματα κοινότητας.

Είναι καιρός πια που πρέπει να εγκαταλείψουμε τα στενά πλαίσια της ατομικής θεραπείας σ' ένα δωμάτιο ή μια αίθουσα με περιορισμένα ερεθίσματα και να εκθέσουμε τα παιδιά μας σε καταστάσεις πραγματικής ζωής, αν όντως έχουμε σαν στόχο την ενσωμάτωση τους στην κοινωνία και την αυτονομία τους. Ένα τέτοιο εκπαιδευτικό πρόγραμμα καλύπτει σχεδόν όλους τους τομείς στους οποίους θέλουμε να παρέμβουμε. Γλώσσα και επικοινωνία, σημασιολογία και πραγματολογία, χρηστικά μαθηματικά και επίλυση προβλημάτων καθημερινής ζωής, κοινωνικές δεξιότητες, κυκλοφοριακή αγωγή, ακόμη και αισθητηριακή απευαισθητοποίηση και το σημαντικότερο όλων, κυρίως για τα παιδιά και νέους με αυτισμό, η γενίκευση όλων αυτών των «γνώσεων» σε ποικίλα και διαφορετικά περιβάλλοντα είναι μερικοί από τους τομείς που μπορούν να δουλευτούν στην κοινότητα.

Από τα πρώτα βήματα τους τα παιδιά πρέπει να βγουν στον έξω κόσμο για να δουν, να πιάσουν, να παίξουν και να μάθουν τι είναι δέντρο, τι είναι φύλλο, τι είναι αγκάθι και ότι τσιμπάει, τι η βροχή κι ο αέρας και ν' αποκτήσουν έτσι μια βιωματική και πολυαισθητηριακή εμπειρία και γνώση, που καμιά εικόνα ή φωτογραφία ή περιγραφή δεν θα μπορέσει να αποδώσει. Στην παραλία μπορούν να μάθουν να μετράνε και ν' αποκτήσουν την έννοια της ποσότητας των αριθμών μαζεύοντας κοχύλια ή πετώντας πέτρες στη θάλασσα. Σε ποιο παιδί δεν θ' άρεσε κάτι τέτοιο;

Σε μια παιδική χαρά θα μάθουν πιο ευχάριστα κι αποτελεσματικά να περιμένουν την σειρά τους για ν' ανεβούν στην κούνια, θα μάθουν να συστήνονται σε συνομηλίκους τους και στους συνοδούς τους, πώς να ζητούν να παίξουν με άλλα παιδιά και πώς να παίζουν παρατηρώντας τα. Θα μάθουν να μοιράζονται τα παιχνίδια με άλλους. Όσες κοινωνικές ιστορίες κι αν διαβάσουν, όσα παιχνίδια ρόλων και να παίξουν θα μένουν ημιτελή και αχρησιμοποίητα εργαλεία χωρίς την έκθεση του παιδιού σε πραγματικές συνθήκες. Μόνη προϋπόθεση για αυτό είναι το να καλύπτεται παράλληλα ο μαθητής μας από κατάλληλα προγράμματα συμπεριφοράς.

Έχοντας στο μυαλό μας ότι τα παιδιά μεγαλώνουν και θέλουμε να επιτύχουμε το μεγαλύτερο δυνατό ποσοστό αυτονομίας πρέπει να μάθουμε σ' αυτά να διαχειρίζονται χρήματα και να κάνουν τις στοιχειώδεις συναλλαγές. Σκεφτείτε από τα παιδικά σας χρόνια πότε ξεκίνησε η μητέρα σας να σας στέλνει για ψώνια στο φούρνο ή στο ψιλικατζίδικο της γειτονιάς σας.

Όλα αυτά τα χρόνια που δουλεύω με παιδιά στο φάσμα του αυτισμού γνώρισα παιδιά που μπορούσαν να κάνουν προσθέσεις και αφαιρέσεις στο τετράδιό τους με πολυψήφιους αριθμούς και σύνθετες πράξεις, αλλά αδυνατούσαν να σου πουν πόσο κάνουν 1€ και 2€. Τι να την κάνει όλη αυτή την αυτοματοποιημένη και μηχανιστική γνώση, αν δεν μπορεί να την εφαρμόσει στην καθημερινότητά του; Πολλοί γονείς, και δικαιολογημένα λόγω του εκπαιδευτικού μας συστήματος, πιέζουν παιδιά και θεραπευτές για σχολικές γνώσεις, και χάνουν χρόνο προσπαθώντας να μάθουν τα παιδιά τους ό,τι υποδεικνύει το αναλυτικό πρόγραμμα του σχολείου, ενώ μπορούν να προσανατολιστούν σε μια συστηματική εκπαίδευση σε πρακτικά και χρήσιμα πράγματα.

Η εκπαίδευση για ψώνια στην κοινότητα είναι ένα κομμάτι που σε άλλες χώρες δουλεύεται συστηματικά εδώ και χρόνια. Οι βασικές εκπαιδευτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται είναι η ανάλυση έργου(task analysis), το παιχνίδι ρόλων(role play), η μάθηση μέσω παρατήρησης(observational learning) και η μίμηση μοντέλου(peer modeling), η αυτοπαρατήρηση και η αυτοαξιολόγηση ( self monitoring systems). Είναι μια διαδικασία που απαιτεί εκπαίδευση επί μακρώ, τα αποτελέσματά της , όμως δείχνουν τη λειτουργικότητα και τη χρησιμότητά της, τόσο σε πρακτικό όσο και ψυχολογικό επίπεδο για το παιδί και την οικογένειά του.

Τελευταίος, αλλά ο πιο βασικός στόχος στην εκπαίδευση των ατόμων με διαταραχές στο φάσμα του αυτισμού είναι η γενίκευση. Οι δεξιότητες που κατακτούν σ' ένα συγκεκριμένο περιβάλλον δύσκολα μεταφέρονται ως γνώση σε κάποιο άλλο περιβάλλον. Ένα παιδί που έχει μάθει να χαιρετάει το προσωπικό του χώρου όπου εκπαιδεύεται, όταν εισέρχεται στο χώρο αυτό, δε θα χαιρετήσει τα άτομα αυτά αν τα δει έξω από τον συγκεκριμένο χώρο. Μπορεί να εκπαιδεύεις επί μήνες παιδιά να ψωνίζουν σ' ένα συγκεκριμένο σούπερ μάρκετ και μόλις βρεθούν σ' ένα διαφορετικό σούπερ μάρκετ δείχνουν σαν να μην έχουν ξαναπάει ποτέ στη ζωή τους για ψώνια.

Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο θεμελιώδης λίθος της εκπαίδευσης είναι η γενίκευση στο φυσικό περιβάλλον του ατόμου. Η ικανότητα δηλαδή να χρησιμοποιήσει το άτομο τη μαθημένη του γνώση σε όλα τα πιθανά περιβάλλοντα και καταστάσεις που μπορεί να δημιουργηθούν ζώντας μια ζωή όπως όλοι μας. Γιατί αυτός ακριβώς είναι νομίζω και ο ευσεβής πόθος κάθε γονιού και κάθε θεραπευτικής προσέγγισης. Να μπορούν να έχουν τα παιδιά αυτά μια ζωή όπως όλοι μας.

Και μια που ξεκίνησα με μια προσωπική μου εμπειρία θα ήθελα να κλείσω με το βίωμα μου από τα δέκα χρόνια μαθητείας μου στα εκπαιδευτικά προγράμματα στην κοινότητα. Ένα πολύ θετικό αποτέλεσμα και η μεγαλύτερη ηθική απολαβή είναι να βλέπεις πώς εδραιώνεται σταδιακά η αποδοχή και ο σεβασμός από τα υπόλοιπα μέλη της κοινότητας, όσο βλέπουν τον κόπο και τις προσπάθειες που καταβάλουν αυτά τα άτομα για να σταθούν στα πόδια τους και να έχουν μια όσο το δυνατό πιο «φυσιολογική» ζωή.

Είναι καιρός ν' αλλάξουμε νοοτροπία και αντίληψη και, μια που είναι κι επισήμως πια καλοκαίρι, «ας βγούμε έξω».

Σταυρούλα Παγώνη, Ψυχοπαιδαγωγός
ΕΠΟΠΤΡΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΟΝΟΡΟΔΙ